MİKRO TARİH VE GÜNDELİK SOSYOLOJİ Mağrur Kumandan, Neredesin? III

5. Zamana Yayılmış Sembolik Karşılaşma

Hacıanesti’nin Büyük Taarruz’dan önce cepheyi denetlemesinin ardından gazetecilere Mustafa Kemal’i tanımadığı ve cephede ona rastlamadığı yönünde küçümseyici bir cevap verdiği aktarılır. Bu beyan yalnızca kişisel kibrin değil, Yunan askerî yönetiminin Türk ordusunu hâlâ yenilebilir ve Mustafa Kemal’i eşit bir askerî muhatap saymayan algısının da ifadesidir.

30 Ağustos’taki hitap bu nedenle bağımsız bir zafer sözü değil, önceki küçümsemeye verilmiş tarihsel bir cevap olarak okunabilir. İki komutan yüz yüze konuşmaz; fakat birinin gazeteciler önünde kurduğu cümle ile diğerinin savaş meydanında verdiği cevap arasında zaman ve mekânı aşan sembolik bir etkileşim oluşur. Hacıanesti sözle bir üstünlük kurmaya çalışmış, savaşın sonucu bu üstünlük iddiasını fiilen sınamıştır.

6. Durum Tanımının Tersine Çevrilmesi

Toplumsal karşılaşmalarda taraflar, sözleri ve davranışlarıyla içinde bulundukları durumu tanımlamaya çalışırlar. Hacıanesti’nin beyanı da savaş başlamadan önce durumun nasıl anlaşılması gerektiğine ilişkin bir tanımlama girişimidir: Kendisi üstün, kendinden emin ve cepheye hâkim başkomutandır; Mustafa Kemal ise karşısına çıkmayan, ciddiye alınması gerekmeyen veya eşit muhatap sayılmayan kişidir.

Fakat 26-30 Ağustos arasındaki maddi gerçeklik bu tanımı tersine çevirir. Hacıanesti’nin küçümsediği Türk ordusu Yunan cephesini dağıtır; tanımadığını söylediği Mustafa Kemal muharebeyi ateş hattına yakın bir noktadan sevk ve idare eder. Sözle kurulmuş üstünlük, savaş alanındaki fiilî sonuç tarafından geçersiz kılınır.

Bu bakımdan “Neredesin?” sorusu bir yer sorma cümlesi değildir. Hacıanesti’nin daha önce ileri sürdüğü durum tanımının çöktüğünü ilan eder. Mustafa Kemal açıkça “Ben buradayım” dememektedir; çünkü cephedeki bedensel varlığı bu cümlenin yerini alır. Sözün sosyolojik gücü, dilde söylenmeyen bir önermenin beden ve eylem aracılığıyla kurulmasındadır.

Özetle: “Beni cephede bulamadığını söylemiştin. Ben ordumun başında ve savaş meydanındayım. Peki sen neredesin?”

7. Yüz Kaybı ve ‘Mağrur’ Kelimesinin İronisi

Goffman’ın “yüz” kavramı, kişinin bir toplumsal karşılaşmada başkalarına sunduğu değerli benlik görüntüsünü anlatır. Hacıanesti gazetecilerin karşısında kendine güvenen, rakibini önemsemeyen ve cepheye hâkim bir başkomutan yüzü sunmuştur. Savaşın sonucu ise bu görüntüyü sürdürülemez hâle getirir.

Hitabın her parçası bu yüz kaybını farklı biçimde açığa çıkarır. “Hacı Anesti!” doğrudan muhataplaştırır; “mağrur kumandan” önceki kibri kendisine geri yansıtır; “neredesin?” cephede bulunmayışını görünür kılar; “gel, ordularını kurtar” ise artık yerine getirilmesi mümkün olmayan bir görevi hatırlatarak komutanlık yeterliliğini sorgular.

Buradaki “mağrur” sıradan bir hakaret değildir. Önceden üstünlük göstergesi olarak sergilenen gururun, yenilginin ardından kibir ve gerçeklikten kopuş deliline dönüşmesidir. Dolayısıyla hitap, dışarıdan eklenmiş basit bir aşağılama değil, Hacıanesti’nin kendi sözleriyle kurduğu kimliğin kendi üzerine çevrilmesidir. İroninin acılığı buradan doğar.

“Gel, ordularını kurtar!” ifadesi görünüşte bir çağrı, gerçekte ise artık yerine getirilemeyecek görevin ilanıdır. Sorumlu kişi çağrılmakta, fakat olaylara müdahale etme imkânını çoktan kaybetmiş bulunmaktadır. Askerî yenilgi yalnızca birliklerin dağılması değil, komuta ile asker arasındaki bağın kopması olarak da görünür olur.

8. Tanınmanın Reddi ve Zorunlu Tanınma

Sembolik etkileşimcilik açısından kimlik toplumsal ilişkiler içinde tanınır. Hacıanesti’nin “Ben böyle bir komutan tanımıyorum” anlamındaki sözü, Mustafa Kemal’i askerî bir özne ve eşit bir muhatap olarak tanımayı reddeder. Mustafa Kemal ise bu tanınmayı sözle talep etmez; “Beni tanımalısın” demez. Gerçekleştirdiği askerî harekâtla kendisini tanınması kaçınılmaz bir aktör hâline getirir.

Böylece tanınma rakibin lütfu olmaktan çıkar, tarihsel sonucun zorunlu kıldığı gerçekliğe dönüşür. Büyük Taarruz bu açıdan yalnızca toprakların kurtarılması değil, küçümsenen Türk ordusunun ve onun başkomutanının uluslararası askerî-siyasal alanda zorunlu olarak tanınmasıdır. Hacıanesti’nin “tanımıyorum” sözüne verilen asıl cevap tek bir cümle değil, kazanılan zaferdir.