MİKRO TARİH VE GÜNDELİK SOSYOLOJİ Mağrur Kumandan, Neredesin? IV

9. Bedensel Mevcudiyet ve Liderliğin Meşruiyeti

Mustafa Kemal’in cephede bulunması sembolik karşılaşmanın temelidir. Otorite burada yalnızca rütbe, makam veya emir verme yetkisi olarak görünmez; beden, mesafe, tehlike ve sorumluluk aracılığıyla somutlaşır. Başkomutanın askerleriyle aynı top seslerini işitmesi, aynı araziyi görmesi ve düşman ateşinin ulaşabileceği alanda bulunması, makamı bedensel bir gerçekliğe dönüştürür.

Bu durum asker ile başkomutan arasındaki rütbe farkını ortadan kaldırmaz; fakat yaşantısal mesafeyi azaltır. Emir, ortak tehlikenin dışından değil içinden gelmektedir. Cephede bulunmak bu nedenle yalnızca askerî bir tercih değil, sorumluluğun paylaşıldığını gösteren güçlü bir meşruiyet davranışıdır.

Hacıanesti’nin Mustafa Kemal’i cephede göremediği yönündeki sözü de burada tersine döner. Mustafa Kemal’in bulunmadığını ileri süren Hacıanesti belirleyici muharebe sırasında görünmezken, Mustafa Kemal askerlerinin karşısında bedensel olarak hazırdır. Savaş, iki komutanın yalnızca askerî yeteneğini değil, ordularıyla kurdukları mesafeyi de görünür kılar.

Trikopis’le Uşak’ta yapılan görüşmeye ilişkin anlatılar bu karşıtlığı tamamlar. Mustafa Kemal’in muharebeyi nereden yönettiği sorulduğunda, askerlerin bulunduğu ve süngülerin parladığı yerde olduğunu söylediği aktarılır. Böylece “Ben buradayım” önermesi, yalnız savaş sırasında değil, yenilmiş rakibin huzurunda da bedensel mevcudiyet üzerinden kurulmuş olur.

10. Görünmeyen Muhataplar ve Meşruiyetin Yeniden Dağılımı

İstanbul’daki saltanat yönetimi

“Neredesin?” sorusunun açık muhatabı Yunan başkomutanıdır; fakat tarihsel sözler görünür muhataplarından daha geniş bir çevreye seslenebilir. Bu bakımdan soru, Millî Mücadele’nin başarıya ulaşacağına inanmayan, Mustafa Kemal’in liderliğini küçümseyen veya Anadolu hareketinin yenileceğini düşünen çevrelere yönelmiş sembolik bir soru olarak da okunabilir.

Bu çevrelerin başında İstanbul’daki saltanat yönetimi ve özellikle Millî Mücadele’ye karşı mücadele eden Damat Ferit Paşa hükûmetleri gelir. Anadolu’daki direnişin devlet otoritesine karşı isyan sayılması, Mustafa Kemal’in görevden uzaklaştırılması, Millî Mücadele kadrolarının suçlanması ve Kuvâ-yi Milliye’nin etkisizleştirilmek istenmesi, İstanbul ile Ankara arasındaki temsil çatışmasını derinleştirmiştir. Bu nedenle 30 Ağustos Zaferi yalnızca Yunan ordusunun değil, Anadolu hareketinin meşruiyetini reddeden siyasal anlayışın da fiilî yenilgisidir.

Mustafa Kemal’in cephede bulunması ile saltanat yönetiminin işgal altındaki başkentte kalması arasında güçlü bir sembolik karşıtlık oluşur. Bir tarafta milletin geleceğini savaş alanında askerleriyle aynı tehlike içinde üstlenen bir lider, diğer tarafta Anadolu mücadelesine mesafeli duran ve siyasal varlığını İtilaf devletleriyle uzlaşarak korumaya çalışan bir yönetim vardır.

Bu açıdan soru siyasal sosyolojinin temel sorusuna dönüşür: “Milletin ölüm kalım anında kim nerede bulunmaktadır?”

Soru yalnızca fiziksel konumu değil, sorumluluğu sorgular. Cephede bulunmak; tehlikeyi paylaşmak, kararın sonucunu üstlenmek ve temsil iddiasını eylemle kanıtlamaktır. İstanbul yönetiminin siyasal ve askerî etkisizliği karşısında Ankara, millet adına karar verme hakkını savaş alanındaki başarıyla görünür kılmıştır. Askerî zafer, zaten başlamış olan meşruiyet aktarımını kesinleştirmiş; siyasal ağırlığın İstanbul’dan Ankara’ya, hanedan iradesinden millî iradeye geçişini hızlandırmıştır.

30 Ağustos’tan yaklaşık iki ay sonra, 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılması bu değişimin hukuki ve kurumsal sonucudur. Saltanat yalnızca Mecliste yapılan bir oylamayla sona ermemiş, daha önce temsil ve eylem gücünü savaş alanında büyük ölçüde kaybetmiştir. Dumlupınar Zaferi “Milleti kim temsil ediyor?” sorusuna Ankara’nın verdiği fiilî cevap hâline gelmiştir.

Ankara’daki muhalefet: örtük cevap, gerekli ayrım

Hitap, Ankara’da Mustafa Kemal’in liderliğini, geniş başkomutanlık yetkilerini veya askerî kararlarını sorgulayan muhaliflere dolaylı bir cevap olarak da yorumlanabilir. Büyük Taarruz öncesinde Mecliste ordunun neden harekete geçmediği, hazırlıkların yeterli olup olmadığı ve Mustafa Kemal’e verilen olağanüstü yetkilerin sınırları tartışılmıştır. Başkomutanlık Kanunu’nun özellikle 1922’deki uzatılmaları sert görüş ayrılıklarına yol açmış, 20 Temmuz 1922’de Mustafa Kemal Paşa’nın başkomutanlık görevi süresiz olarak devam ettirilmiştir. Zafer bu tartışmaların siyasal ağırlığını askerî başarı yoluyla yeniden biçimlendirmiştir.

Bununla birlikte Ankara’daki muhalefet ile İstanbul’daki Millî Mücadele karşıtı yönetimi aynı düzlemde değerlendirmek doğru değildir. Birinci Meclisteki İkinci Grup homojen bir yapı değildi; mensuplarının önemli bölümü millî bağımsızlığa ve işgalin sona erdirilmesine karşı değildi. İtirazlar daha çok Meclis üstünlüğü, başkomutanlık yetkilerinin sınırı, hükûmetin denetlenmesi ve savaş sonrasında kurulacak siyasal düzen üzerinde yoğunlaşıyordu. İkinci Grup’u bütünüyle saltanat yanlısı, gizli düşman veya Enver Paşa taraftarı saymak tarihsel farklılıkları siler.

Daha isabetli sonuç şudur: Zafer, Millî Mücadele’ye karşı olanları etkisizleştirirken Mustafa Kemal’in askerî ve siyasal liderliğini sorgulayan meşru Ankara muhalefetinin elindeki önemli kuşku gerekçelerini de zayıflatmıştır. Cephedeki bedensel mevcudiyet, Başkomutanlık yetkisinin kararın riskinden kaçılarak kullanılmadığını gösteren sembolik bir kanıt hâline gelmiştir.

Sosyolojik çözümleme burada eleştirel mesafesini korumalıdır. Bir liderin askerî başarıyla büyük sembolik sermaye kazanması meşruiyetini güçlendirirken siyasal muhalefetin etkisini azaltabilir. Mustafa Kemal’in zaferden sonra yalnızca başarılı bir komutan değil, yeni siyasal düzenin vazgeçilmez kurucusu olarak görülmesi bu dönüşümle ilgilidir. Dolayısıyla 30 Ağustos askerî güç dengeleri kadar Ankara’daki siyasal güç ilişkilerini de değiştirmiştir.