MİKRO TARİH VE GÜNDELİK SOSYOLOJİ Mağrur Kumandan, Neredesin? V

Enver Paşa: gerçekleşmeyen alternatif liderlik

Enver Paşa 1918’de yurt dışına çıktıktan sonra Berlin, Moskova ve Batum hattında faaliyet göstermiş; emperyalizme karşı İslami ve ihtilalci bir ağ kurma düşüncesiyle Sovyet yönetimiyle ilişki geliştirmiştir. 1921 yazındaki Kütahya-Eskişehir yenilgileri ve Yunan ordusunun Ankara’ya yaklaşması sırasında Batum’da bulunmuş, Anadolu hareketinin yenilmesi veya yönetim boşluğu doğması hâlinde Türkiye’ye geçerek liderliği üstlenme ihtimalini değerlendirmiştir. Bununla birlikte onun Türk ordusunun yenilgisini arzuladığını kesin bir yargıyla söylemek kaynakların taşıyabileceğinden daha ileri gider; tarihsel olarak güvenli olan, yenilgi ihtimalini kendi dönüşü için bir fırsat sayan çevrelerin bulunduğudur.

Sakarya Zaferi bu ihtimali ortadan kaldırmış ve Mustafa Kemal’in liderliğini güçlendirmiştir. Enver Paşa daha sonra Türkistan’a yönelmiş, Basmacı hareketine katılarak Bolşevik kuvvetlerine karşı yürüttüğü mücadele sırasında 4 Ağustos 1922’de, Büyük Taarruz’un başlamasından yirmi iki gün önce, bugünkü Tacikistan sınırları içindeki Belcivan bölgesinde hayatını kaybetmiştir. Bu nedenle 30 Ağustos’taki sözün doğrudan muhatabı olamaz. Fakat Büyük Taarruz’un kesin sonucu, Mustafa Kemal’in başarısızlığı ihtimali üzerine kurulmuş önceki alternatif liderlik tasarılarına geriye dönük tarihsel bir cevap niteliği taşır.

Çerkes Ethem: hizmetten otorite çatışmasına

Çerkes Ethem ve Kuvâ-yı Seyyâre, Millî Mücadele’nin düzenli ordudan önceki safhasında Yunan işgaline karşı direnmiş; Anzavur ve Yozgat isyanlarının bastırılmasında önemli hizmetler görmüştür. Ancak artan askerî-siyasal gücü, Ankara’nın sivil ve askerî otoritesiyle çatışmaya dönüşmüş; Ankara Valisi Yahya Galip’i kendi mahkemesinde yargılamak istemesi ve bağımsız hareket etmesi gerilimi büyütmüştür. Düzenli orduya geçişte Batı Cephesi komutasına bağlanmayı reddetmesi üzerine nasihat girişimleri sonuçsuz kalmış, 1921 başındaki askerî çatışmanın ardından Yunan hatlarına sığınmış ve hayatını sürgünde tamamlamıştır.

Çerkes Ethem de 30 Ağustos sözünün doğrudan muhatabı değildir. Buna rağmen zafer, Millî Mücadele’nin kişisel milis otoritesiyle değil, Meclise dayanan düzenli ordu ve merkezî komuta aracılığıyla başarıya ulaştığını göstermiştir. Bu anlamda “Neredesin?” sorusu, geçmişte Ankara’nın emir-komuta ve temsil iddiasına meydan okuyan kişisel iktidar biçimlerine de dolaylı bir tarihsel cevap olarak okunabilir. Bu okuma, Ethem’in ilk dönemdeki hizmetlerini silmeden sonraki kopuşu ve otorite çatışmasını yerli yerine koyar.

11. Hacıanesti’nin Görevden Alınması ve Komuta Düzeninin Çöküşü

Büyük Taarruz günlerinde Yunan komuta düzeninde yaşanan çözülme, hitabın anlamını daha da güçlendirir. Hacıanesti görevden alınmış; haberleşme ve yetki zincirindeki karışıklık nedeniyle yeni görevlendirmeler cephedeki komutanlara zamanında ulaşmamıştır. Türk kaynaklarında yaygın biçimde aktarılan ve General Trikopis’in kendi hatırasıyla da desteklenen anlatıya göre Trikopis, Yunan orduları başkomutanlığına getirildiğini esir düştükten sonra Mustafa Kemal’den öğrenmiştir. Öte yandan resmî kronolojilerde Polimenakos’un da Yunan Anadolu ordularının başkomutanı olarak İzmir’e gelişi kaydedilir. Bu farklı kayıtlar, yenilgi günlerindeki komuta ve haberleşme karmaşasını ayrıca gösterir.

Goffman’ın kavramlarıyla Hacıanesti önce gazeteciler önünde güçlü, kendinden emin ve rakibini küçümseyen bir yüz oluşturmuş; savaşın sonucu bu yüzü sürdürülemez kılmıştır. Görevden alınması, itibar kaybını kişisel bir utanç olmaktan çıkarıp kurumsal bir karara dönüştürmüştür. Tanımadığı söylenen komutan savaşın galibi olmuş, mağrur başkomutan yetkisini kaybetmiş, yeni başkomutan olarak görevlendirildiği bildirilen Trikopis ise esir düşmüş ve atama haberini rakibinden almıştır.

Rollerin tersine dönüşü yalnız Yunan komuta kademesiyle sınırlı değildir. Meşruiyeti reddedilen Ankara hareketi ülkenin fiilî ve siyasal merkezi hâline gelirken, milletin temsilcisi olduğunu ileri süren saltanat kısa süre sonra kaldırılmıştır. Böylece “Neredesin?” sorusu tek bir komutanın fiziksel yokluğundan çıkar, tarih sahnesinde bulunma ve sorumluluk üstlenme ölçüsüne dönüşür.

12. Meydan Okumadan Merhamete: Zaferin Ahlaki Karşı Noktası

Söz yalnızca zafer sevinci veya mağlup komutanı aşağılama ifadesi olarak okunmamalıdır. Muzaffer Kılıç’ın aynı hatıra anlatısında, Mustafa Kemal’in ertesi gün savaş alanındaki ölüleri gördüğünde manzaranın insanlığı utandırabileceğini söylediği aktarılır. Yerde bulunan Yunan bayrağının kaldırılmasını istemesi ve düşman da olsa bir milletin bağımsızlık simgesine saygı gösterilmesini emretmesi de aynı anlatının parçasıdır.

Bu davranışlar birlikte değerlendirildiğinde zafer, savaşın insani yıkımını görmeyi engellemez. Meydan okuma ile merhamet, askerî zorunluluk ile savaşın acısı, düşman komutanın kibriyle hesaplaşma ile düşman milletin simgesine saygı aynı kişinin davranışlarında yan yana bulunur. Mikro tarih tam da bu gerilimleri görünür kılar: Büyük kahramanlık anlatısının içinde acı, yas, etik sınır ve insanlık duygusu da vardır.