Amedsporlu Olmak mı, Amedspor Formasını Giymek mi Daha Zor? (I)

Bir futbol kulübünün taşıdığı kimlik, ayrılığın delili değil; birlikte yaşama irademizin sınavıdır.

Amedspor’un Süper Lig’e yükselmesini önemsedim. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin ve özellikle Diyarbakır’ın Süper Lig’de bir futbol takımıyla temsil edilmesini ayrıca değerli buldum. Ne var ki liglerin başlamasıyla birlikte Amedspor ve taraftarları hakkında yapılan olumsuz yorumlar, bazı rakip takım taraftarlarının aşırı tepkileri, tribünlerde gösterilen sarı poşetler ve Trabzon’da Amedspor forması giyen bir kadına yöneltilen tepki dikkatimi çekti. Bütün bunlar beni Amedspor üzerine yapılmış araştırmaları ve yayımlanmış makaleleri okumaya yöneltti. Okuduklarımın ardından ben de bu konuda bir şeyler yazmaya karar verdim.

Bir futbol takımı yalnızca futbol takımı mıdır? Teoride öyle görünür; fakat gerçek hayatta çoğu zaman değildir. Kulüpler yalnızca doksan dakikanın, puan cetvelinin ve transferlerin değil; şehirlerin hafızasının, toplumsal aidiyetlerin, sevinçlerin ve kırgınlıkların da taşıyıcısıdır.

Amedspor söz konusu olduğunda bu anlam yükü daha da ağırlaşmaktadır. Çünkü kulüp, pek çok taraftarı için bir takımdan öte, Kürt kimliğinin görünür olduğu, kent aidiyetinin güçlendiği ve geçmişte yaşanan haksızlıkların hatırlandığı simgesel bir alandır.

Amedsporlu olmak, insanın içinde taşıdığı bir aidiyettir; Amedspor formasını giymek ise bu aidiyeti kamusal alanda görünür kılmaktır. Ne yazık ki bu forma bazı şehirlerde ve tribünlerde yalnızca sportif bir tercih olarak görülmemekte; onu giyen kişi hakarete, tehdide, dışlanmaya, hatta fiziksel saldırıya maruz kalabilmektedir. Böylece başka bir takımın taraftarı için sıradan olan forma giyme eylemi, Amedspor taraftarı açısından zaman zaman bir cesaret ve güvenlik meselesine dönüşmektedir.

Asıl üzerinde düşünmemiz gereken de budur: Bir insan yalnızca tuttuğu takımın formasını giydiği için neden kendisini tehdit altında hissetsin? Bir ülkede herhangi bir kulübün formasını taşımak cesaret gerektiriyorsa sorun formanın renginde veya ambleminde değil, farklılıklara tahammül edemeyen toplumsal ve siyasal iklimdedir.

Amedspor hakkında sağlıklı konuşmanın zorlaşmasının temel nedeni de burada yatmaktadır. Bir kesim kulübü daha sahaya çıkmadan “ayrılıkçı” diye damgalarken başka bir kesim onu hiçbir iç çelişkisi bulunmayan, yalnızca mağdur edilmiş bir barış simgesi olarak sunmaktadır. Oysa iki yaklaşım da meseleyi basitleştirir. Amedspor kendiliğinden ne ayrılıkçılığın kanıtıdır ne de barışın garantisidir. Kulübün hangi yöne evrileceğini kendi dili ve tercihleri kadar devlet kurumlarının, Türkiye Futbol Federasyonunun, rakip taraftarların, medyanın ve siyasal aktörlerin tutumu da belirleyecektir.

Öncelikle açık konuşalım: Bir kulübün Kürt kimliğini, yerel kültürü veya tarihsel hafızayı temsil etmesi tek başına ayrılıkçılık değildir. Kürtçe bir tezahürat, kentin yerel adı yahut kültürel bir renk; anayasal düzenin reddedildiğini, şiddetin benimsendiğini veya ayrı bir egemenlik hedeflendiğini göstermez. Ayrılıkçılık gibi ağır bir hüküm, korkulara ve çağrışımlara değil; açık programa, kurumsal faaliyete ve somut eyleme dayanmalıdır. Kimliğin görünür olmasını tehdit saymak toplumsal barışı korumaz; tersine, o kimliği daha savunmacı ve sert bir biçime sokabilir.

Sosyolojinin bize öğrettiği gerçeklerden biri şudur: Damgalanan kimlik çoğu zaman zayıflamaz, daha güçlü biçimde sahiplenilir. Sürekli yasaklanan sembol daha kıymetli hâle gelir; sürekli sadakat sınavına tabi tutulan insan, kendisini ortaklığın eşit üyesi değil, kapıda bekletilen bir yabancı gibi hisseder. Dışlama tehdit duygusunu, tehdit duygusu içe kapanmayı, içe kapanma da karşı tarafı düşman görmeyi besler. Böylece bir futbol karşılaşması, iki takım arasındaki sportif rekabet olmaktan çıkarak bütün bir tarihin hesaplaşmasına dönüşür.

Fakat eleştiri yalnızca devlete, federasyona ve rakip tribünlere yöneltildiğinde de eksik kalır. Amedspor yalnızca bir etnik grubun kapalı mülkü gibi anlatılır, her rakip “egemen milletin takımı” sayılır ve her karşılaşma tarihsel bir intikam sahnesine çevrilirse kimlik, insanları birbirine bağlayan bir aidiyet olmaktan çıkarak aralarına duvar ören bir siyasete dönüşür. Mağduriyet hafızası değerlidir; fakat bugünün bütün insanlarını geçmişin failleri ilan eden bir hafıza, adalet değil, yeni bir haksızlık üretir.

Burada sorumluluklar karşılıklıdır; ancak eşit değildir. Amedspor yönetimi ve taraftarları kapsayıcı, ilkeli ve şiddetsiz bir dil kurmakla yükümlüdür. Buna karşılık hukuk düzenini sağlama, kuralları herkese eşit uygulama ve ayrımcılığı önleme bakımından devletin ve futbol kurumlarının sorumluluğu daha büyüktür. Benzer fiillere farklı yaptırımlar uygulanması, bütün bir taraftar kitlesinin topluca cezalandırılması veya nefret söyleminin görmezden gelinmesi adalet duygusunu yıkar. Adaletin bulunmadığı yerde kardeşlik çağrıları, iyi niyetli fakat karşılıksız sözler olarak kalır.

Öyleyse Amedspor etrafındaki gerilimi anlayabilmek için hem dışlamayı hem de içe kapanan kimlik siyasetini birlikte görmek gerekir. Sorunun teşhisi burada tamamlanıyor; fakat asıl soru şimdi başlıyor: Amedspor çatışmanın değil, birlikte yaşamanın güçlü bir simgesine nasıl dönüşebilir? İkinci yazıda bu soruya somut öneriler üzerinden cevap arayacağım.