Başörtüsünün Üzerindeki Gözlük Bize Ne Söylüyor?

Toplumların değişimini anlamak için her zaman meydanlara, seçim sonuçlarına, ekonomik göstergelere veya büyük siyasal tartışmalara bakmak gerekmez. Bazen bir toplum, en çok gündelik hayatın küçük ayrıntılarında kendini ele verir. İnsanların nasıl giyindiği, hangi nesneleri kullandığı ve o nesneleri bedenlerinin neresinde taşıdığı bile toplumsal dönüşüm hakkında önemli ipuçları sunabilir.

Son yıllarda dikkatimi çeken böyle bir davranış var: Bazı başörtülü kadınların güneş gözlüğünü gözlerine takmak yerine başörtülerinin üzerinde taşımaları…

Üstelik bu kullanım yalnızca gözlüğe ihtiyaç duyulmayan kapalı alanlarda görülmüyor. Alışveriş merkezlerinde, kafelerde, otomobillerde, otobüs ve minibüslerde başörtüsünün üzerinde taşınan gözlük, güneşli havalarda da çoğu zaman gözlere indirilmiyor. Optik sektöründeki gözlemler ise bazı kadınların gözlüğü açıkça yalnızca başörtülerinin üzerinde taşımak amacıyla satın aldıklarını gösteriyor.

Bu yazı klasik bir başörtüsü tartışması değildir. Başörtüsünün dinî hükmünü tartışmayacak, tarihsel arkeolojisini yapmayacak, başörtülü kadınlara tepeden bakmayacak ve bir başörtüsü güzellemesine de girişmeyeceğiz. Sormaya çalıştığımız soru daha sınırlı ama sosyolojik açıdan daha ilginçtir:

Gözlük, hangi noktada güneşten korunma aracı olmaktan çıkarak görünümün parçasına dönüşür?

Elbette bunun en basit açıklaması pratiklik olabilir. Gözlüğü çantaya koymak yerine başörtüsünün üzerinde taşımak daha kolaydır. Ancak güneşli havada bile kullanılmayan, kapalı alanlarda da çıkarılmayan ve bazen özellikle bu amaçla satın alınan bir gözlük söz konusuysa, yalnızca pratik açıklamayla yetinmek zorlaşır.

İnsanlar nesneleri yalnızca kullanmaz; onlarla birlikte anlam da taşır. Bir yüzük yalnızca metal değildir. Bir saat sadece zamanı göstermez. Bir fincan kahve yalnızca porselen bir kap değildir; dost sohbetini, sabah alışkanlığını, yalnızlığı veya ekonomik pahalılaşmayı da temsil edebilir.

Başörtüsü ve gözlük de yalnızca kumaş, cam ve çerçeveden oluşmaz. Başörtüsü bazı kadınlar için dinî aidiyet, gelenek, mahremiyet veya kimlik anlamı taşırken; gözlük estetik, modernlik, şehirli görünüm, farklılaşma veya görünümün tamamlanması anlamına gelebilir.

Buraya toplumsal sınıf ve statü meselesini de eklemek gerekir. Modern tüketim toplumunda bazı nesneler, kullanım değerlerinden çok temsil ettikleri hayat tarzıyla önem kazanır. Özellikle markası, biçimi veya fiyatı kolayca fark edilen bir gözlük; yalnızca estetik bir aksesuar değil, kişinin ekonomik imkânını, beğeni düzeyini ve ait olmak istediği toplumsal çevreyi görünür kılan bir sembole dönüşebilir.

Bu nedenle gözlüğün başörtüsünün üzerinde sürekli görünür tutulması, bazı kullanıcılar açısından sessiz bir sınıfsal ifade biçimi olarak da okunabilir. Gözlük burada yalnızca “Ben nasıl görünüyorum?” sorusuna değil, “Ben hangi hayat tarzına aidim?”, “Hangi toplumsal çevrede görülmek istiyorum?” ve hatta “Ulaştığım veya ulaşmak istediğim konum nedir?” sorularına da cevap veren bir aparata dönüşebilir.

Bir başka ifadeyle marka gözlük, bazı durumlarda ekonomik sermayenin kültürel ve sembolik sermayeye çevrilmesinin araçlarından biri olabilir. Nesnenin pahalı olması kadar, pahalı olduğunun veya belirli bir markaya ait bulunduğunun görünür olması da önem kazanabilir. Gözlüğün gözlerde değil, başörtüsünün üzerinde taşınması, markanın ve çerçevenin daha uzun süre görünür kalmasını sağlıyor olabilir.

Fakat bu değerlendirme, başörtüsünün üzerinde gözlük taşıyan herkesin gösteriş yaptığı veya sınıf atlama arzusuyla hareket ettiği anlamına gelmez. Böyle bir genelleme hem haksız hem de bilimsel açıdan sorunlu olur. Burada tartışılan şey, bu davranışın bazı kullanıcılar açısından statü, prestij ve toplumsal konum bildiren muhtemel anlamlarından biridir.

Belki de başörtüsünün üzerindeki gözlük, bazı kadınlar açısından geleneksel dindar görünümle modern muhafazakâr görünüm arasındaki sessiz bir eşiktir. Başörtüsü korunmakta, fakat onun kamusal sunumu değişmektedir. Renkler, kumaşlar, bağlama biçimleri, makyaj, çanta, ayakkabı ve marka gözlük bir araya gelerek yeni bir estetik ve sınıfsal dil oluşturmaktadır.

Bu durumda verilen örtük mesaj şu olabilir:

“Başörtülüyüm; fakat geleneksel görünüm kalıpları içinde tanımlanmak istemiyorum. Şehirli, çağdaş ve belirli bir hayat standardına sahip olduğumun da görülmesini istiyorum.”

Bu yorum elbette bütün başörtülü kadınlar için geçerli değildir. Aynı davranış bir kadın için pratiklik, bir başkası için moda, bir diğeri için alışkanlık; bir başkası için ise statü ve marka görünürlüğü olabilir. Hatta bu anlamların birkaçı aynı davranış içinde birlikte de bulunabilir.

Sosyoloji insanın zihnini okuyamaz; yalnızca tekrar eden davranış örüntülerini fark eder ve onlar hakkında sorular sorar.

Fenomenolojik açıdan ise asıl önemli soru şudur: Kadın bu davranışı nasıl yaşamaktadır? Gözlüğü başörtüsünün üzerinde taşımak ona kendisini daha modern, daha bakımlı, daha görünür, daha varlıklı veya daha özgüvenli mi hissettirmektedir? Marka, onun için gerçekten önemli midir; yoksa çevresindekiler markayı önemsedikleri için mi nesne değer kazanmaktadır? Yoksa bütün bunlar üzerine hiç düşünmeden, sıradan bir alışkanlığı mı sürdürmektedir?

Bunu ancak o kadınların kendi anlatıları açıklayabilir.

Yine de küçük bir gözlem, bize daha büyük bir dönüşümün kapısını aralıyor: Bir zamanlar kamusal alanda görünürlüğü sınırlanan başörtüsü, bugün yalnızca kabul edilen değil; moda, başarı, tüketim, sınıfsal hareketlilik ve estetikle birlikte sunulan bir sembole dönüşüyor olabilir.

Bazen toplum en yüksek sesle konuştuğu yerde değil, insanların farkına varmadan tekrarladığı küçük davranışlarda kendini gösterir.

Belki de başörtüsünün üzerindeki gözlük, modern Türkiye’nin yalnızca estetik değil, aynı zamanda sınıfsal olarak da okunabilecek sessiz ve dikkat çekici cümlelerinden biridir.

Hüseyin BAY

10.07.2026

Not: Bu konudaki daha fazla bilgi edinmek isteyen meraklılarına aşağıdaki pdf dosyasını okumasının faydalı olacağı kanaatindeyim.

Basortusu_Gozluk_Gorsel_Rapor_Baski_Kalitesi