Devlet Ebed Müddet, Peki Ya İnsan?

“Devlet ebed müddet” sözü, Türk siyasal düşüncesinin güçlü ve sık tekrarlanan ifadelerinden biridir. İlk bakışta devlete sonsuzluk atfeder. Oysa hiçbir devlet gerçekten ebedî değildir. Tarih, yıkılmaz sanılan imparatorlukların, değişmez kabul edilen rejimlerin ve kutsallaştırılan iktidarların nasıl dağıldığını gösteren örneklerle doludur. Bu nedenle asıl soru devletin sonsuza kadar yaşayıp yaşamayacağı değil, onun adına neyin sürdürülmek istendiğidir.

“Beka” kavramının anlamı da kullanıldığı döneme göre değişir. İşgal, parçalanma veya iç savaş tehlikesi karşısında toplumun ortak varlığını korumayı anlatabilir. Fakat olağan zamanlarda kavram, iktidarın eleştiriden korunmasını sağlayan belirsiz bir gerekçeye dönüşebilir. Bu nedenle her beka söylemine şu soru yöneltilmelidir: Korunan devlet mi, toplum mu, hukuk mu, iktidar mı?

Devlet; hükümdarlardan, cumhurbaşkanlarından, hükümetlerden ve partilerden daha uzun ömürlü olmalıdır. Bu anlamda “devlet ebed müddet”, makul bir süreklilik idealidir. Kamu düzeni, hukuk, kurumlar ve ortak hayat, iktidar değişiklikleriyle ortadan kalkmamalıdır. Fakat devletin bekası; mevcut iktidarın, bürokrasinin veya karar alma biçiminin değişmeden kalması şeklinde anlaşılırsa süreklilik ideali statükonun savunusuna dönüşür.

Daron Acemoğlu’nun kurumlar yaklaşımı bu noktada önem kazanır. Acemoğlu’na göre devletin gücü yalnızca ordusundan, merkezî otoritesinden veya emir verme kapasitesinden gelmez. Kalıcı güç; kapsayıcı kurumlardan, hukukun üstünlüğünden, liyakatten, denetlenebilirlikten ve toplumun karar süreçlerine katılabilmesinden doğar. Hukuku uygulayamayan zayıf devlet yurttaşı koruyamaz; hukukla sınırlandırılmayan güçlü devlet ise yurttaşı kendisinden korumasız bırakır.

Dolayısıyla “devlet ebed müddet” düşüncesi ile Acemoğlu’nun yaklaşımı zorunlu olarak çelişmez. Biri devletin devamlılık idealini, diğeri bu devamlılığın hangi şartlarda mümkün olacağını açıklar. Çelişki, devletin sürekliliği kurumsal yenilenmeyle değil, değişmezlik ve kutsallıkla özdeşleştirildiğinde başlar. Çünkü kendisini yenileyemeyen devlet güçlü görünse bile zamanla toplumun gerisine düşer, meşruiyet kaybeder ve kriz üretir.

Burada iki yönetim anlayışı karşı karşıya gelir. Birincisi, insanı ve yurttaşı önceleyen hak temelli demokratik hukuk devletidir. Bu anlayışta devlet amaç değil, insanın hayatını, özgürlüğünü ve onurunu koruyan araçtır. İkincisi ise devleti, güvenliği ve bekayı önceleyen güvenlikçi yönetimdir. Bu anlayış, bireyin haklarını devletin devamlılığına tabi kılma eğilimindedir.

Elbette güvenlik önemsiz değildir. Güvenliğin bulunmadığı yerde haklar kullanılamaz. Fakat hukukla sınırlandırılmayan güvenlik de kolayca baskıya dönüşür. Her eleştiri, muhalefet veya toplumsal talep “devlete tehdit” sayılmaya başlandığında devletin güvenliği ile iktidarın güvenliği birbirine karıştırılır. İktidar değişince devletin yıkılacağı korkusu üretilir; siyasi tercih, varlık yokluk meselesi hâline getirilir.

Türkiye’de AK Parti’nin kuruluş dönemindeki demokrasi, şeffaflık ve denetlenebilirlik söylemi yurttaş merkezli anlayışa daha yakındı. Cumhur İttifakı’nın zamanla belirginleşen dilinde ise beka, güvenlik, merkezî karar alma ve liderlik sürekliliği daha fazla öne çıktı. MHP’nin “devlet-i ebed müddet” ve “millî beka” vurgusu bu dönüşümün siyasal sözlüğünü önemli ölçüde belirledi.

“Devlet aklı”, “derin feraset”, “tarihî misyon” veya “ak sakallılar” gibi ifadeler de bu sözlüğün parçalarıdır. Bu kavramlar, kararın kim tarafından, hangi bilgiye dayanılarak, hangi denetim altında alındığını açıklamadığında görünmez bir otorite üretir. Tartışılabilir siyasi tercihler, sanki tarih üstü bir aklın zorunlu kararlarıymış gibi sunulur. Oysa demokratik yönetimde meşruiyet gizemden değil, açıklıktan ve hesap verebilirlikten doğar.

Peki hangisi daha makul ve rasyoneldir? Elbette yurttaşı merkeze alan, fakat güvenliği de hukuk içerisinde sağlayabilen demokratik devlet. Güvenlik tedbirleri kanuna dayanmalı, somut tehdide yönelmeli, gerekli ve ölçülü olmalı, yargısal denetime açık tutulmalıdır. Devletin gerçek gücü, istediği her şeyi yapabilmesinde değil, gücü olduğu hâlde hukukun dışına çıkmamasındadır.

Burada “rasyonel” ile “makul”ü ayırmak gerekir. Baskıcı tedbirler, yalnızca bir iktidarın ömrünü uzatma amacı bakımından araçsal olarak rasyonel olabilir. Ancak yurttaşların haklarını ihlal ediyor ve herkese eşit biçimde gerekçelendirilemiyorsa ahlaki bakımdan gerçekten makul değildir. Demokratik meşruiyet, iktidarın kendisini korumasından değil, farklı yurttaşların aynı hukuk düzeninde özgürce yaşayabilmesinden doğar.

Bu yüzden doğru karşıtlık güçlü devlet ile zayıf devlet arasında değildir. Asıl ayrım, keyfî devlet ile hukukla sınırlandırılmış, kurumsal kapasitesi yüksek devlet arasındadır. Ebedî olması gereken belirli bir iktidar, lider veya donmuş düzen değil; adalet, hukuk, toplumsal rıza ve kendisini yenileyebilme iradesidir. Meselenin en can alıcı yönü, ilan edilen amacın ne olduğundan çok, bu amacın gerçekte kime hizmet ettiğine bakmaktır. Çünkü devlet insan için varsa değerlidir; insan devlet için yaşamaya zorlanıyorsa araç amaçlaşmış demektir.

                                                                                                                       Hüseyin BAY