Futbolun Krizi, Voleybolun Başarısı – II Futbolda Totaliter, Voleybolda Moderniz

Türkiye’de futbol ile kadın voleybolu arasındaki fark yalnızca skorlarla açıklanamaz. Bu iki spor dalı, zaman zaman iki farklı Türkiye tasavvurunun aynası gibi görünmektedir.

Bir tarafta büyük paraların, yoğun medya ilgisinin, taraftar baskısının, siyasi müdahale tartışmalarının ve sürekli başarı beklentisinin kuşattığı futbol; diğer tarafta daha sakin bir ortamda, uzun vadeli yatırımlarla ve kadınların kamusal görünürlüğüyle büyüyen voleybol vardır.

Futbolun Türkiye’deki ekonomik ve toplumsal ağırlığı, oyunun üzerinde olağanüstü bir baskı oluşturur. Yayın gelirleri, sponsorluklar, transfer ilişkileri, kulüp yönetimleri, taraftar grupları ve siyasi aktörlerin ilgisi; federasyon kararlarından hakem tartışmalarına kadar hemen her alanı sürekli gündemde tutar.

Böylece futbol, kendi kuralları içinde oynanan bir spor olmaktan çıkarak ekonomik, siyasi ve toplumsal güç mücadelelerinin de sahnesine dönüşür.

Türk futbolunda yıllardır tartışılan şike iddiaları, hakem kararları, menajerlik ilişkileri, transfer komisyonları ve kulüp yönetim mücadeleleri toplumdaki güven duygusunu zayıflatmaktadır.

Bütün sistemi kanıtlanmamış iddialarla suçlamak elbette doğru değildir. Ancak saha dışı güçlerin saha içinden daha etkili olduğu yönündeki yaygın kanaat bile futbolun kurumsal itibarına zarar vermeye yeterlidir.

Voleybol da ekonomik ve siyasi etkilerden bütünüyle bağımsız değildir. Fakat futbol kadar büyük bir rant alanı, kitleleri harekete geçirme aracı veya kimlik çatışması sahası değildir.

Bu nedenle teknik kadrolar ve sporcular daha sakin, öngörülebilir ve güvenli bir ortamda çalışabilmektedir. Voleybolun görece sessizliği, onun zayıflığı değil; belki de en büyük gücüdür.

Futbol Türkiye’de yalnızca bir spor değil; şehir, mahalle, sınıf, siyasi eğilim ve hayat tarzı kimliklerinin temsilcisidir. Tutulan takım, kimi zaman kişisel ve toplumsal kimliğin ayrılmaz bir parçasına dönüşür.

Bu aidiyet güçlü bir enerji üretir; fakat rekabeti düşmanlığa, eleştiriyi hakarete ve yenilgiyi kimlik kaybına da çevirebilir.

Bir futbol maçındaki mağlubiyet çoğu zaman yalnızca sportif bir sonuç olarak görülmez. Şehrin, camianın veya temsil edilen kimliğin aşağılanması şeklinde algılanabilir. Bu yüzden oyuncular, teknik direktörler, yöneticiler ve hakemler ölçüsüz tepkilerin hedefi hâline gelebilir.

Savaş, intikam, hesaplaşma ve meydan okuma kavramlarıyla kurulan futbol dili, sakin düşünmeyi ve uzun vadeli plan yapmayı zorlaştırır. Galibiyet ve mağlubiyete verilen tepkiler de oyunun taşıdığı bu ağır kimlik yüküne göre biçimlenir.

Futbolun seyirci kitlesi toplumun hemen her kesimini kapsayan geniş ve heterojen bir yapıya sahiptir. Bu durum futbolu ülkenin en güçlü ortak kültür alanlarından biri yaparken, toplumsal gerilimlerin, öfkenin ve kutuplaşmanın tribünlere taşınmasına da yol açar.

Basketbol ve voleybol ise tarihsel olarak okul, üniversite ve kent kültürüyle daha fazla ilişkili bir seyir çevresi geliştirmiştir. Bu tespit, bir sporun seyircisini diğerinden üstün görmek anlamına gelmez. Yalnızca sporların içinde geliştiği toplumsal çevrelerin farklı davranış kalıpları ürettiğini gösterir.

Kadın voleybolu ise Türkiye’de sportif başarının ötesine geçen özel bir anlam kazanmıştır. Millî takımın yükselişi; eğitim, modernleşme, kadınların kamusal görünürlüğü ve toplumsal güçlenme fikriyle ilişkilendirilmiştir.

Kadın voleybolcular, bazı cemaatlerin ve siyasetçilerin tepkilerine rağmen, genç kızlara yalnızca başarılı bir sporcu olmanın değil; disiplinli, bağımsız, eğitimli ve özgüvenli bireyler olarak toplumda yer almanın da mümkün olduğunu göstermektedir.

Takımın farklı siyasi ve kültürel kesimlerden insanların ortak gurur duyabildiği ender alanlardan biri hâline gelmesi, voleybolun kültürel başarısını da ortaya koymaktadır. Futbolda yenilgi çoğu zaman öfke ve hesaplaşma üretirken, voleyboldaki başarı ortak sevinç ve özgüven duygusunu güçlendirmektedir.

Bu noktada futbol ile voleybol, iki farklı yönetim ve toplum anlayışını temsil eder görünmektedir.

Futbol; aşırı duygusallaşan, romantik kahramanlık anlatılarına sığınan, güçlü liderlerden ve ani kurtuluşlardan medet uman, siyasi ve mafyatik çıkar gruplarının müdahale ve istismarına açık hâle gelen, başarıyı sabırla inşa etmek yerine hemen talep eden bir anlayışın aynasına dönüşmektedir.

Kadın voleybolu ise eğitimli, planlı, kurumsal, dünyaya açık ve kadınların görünür olduğu modern bir Türkiye görüntüsü vermektedir.

Bu karşılaştırma elbette mutlak değildir. Futbolun içinde bilimsel ve demokratik yapılar bulunduğu gibi voleybol da kusursuz bir dünya değildir. Fakat genel görüntü açıktır: Biri gürültü, hamaset ve kısa vadeli beklentilerle hareket ederken; diğeri daha sessiz, sabırlı ve kurumsal biçimde ilerlemektedir.

Spor sahaları toplumdan bağımsız değildir. Ülke nasıl yönetiliyor, başarı nasıl tanımlanıyor ve insan nasıl yetiştiriliyorsa spor da bundan payını alır.

Bu nedenle futbolun krizi yalnızca futbolun; voleybolun başarısı da yalnızca voleybolun meselesi değildir. Her ikisi de nasıl bir Türkiye olduğumuzu ve nasıl bir Türkiye olmak istediğimizi gösteren güçlü aynalardır.