Menkıbe Neden Uydurulur, Neden İnanılır?

Menkıbe ve menkıbe türü anlatıların birçok toplumda —özellikle dinî-tasavvufî Doğu ve geleneksel kültürlerde— tarihsel gerçek vakalardan daha yaygın ve daha ilgi çekici olmasının psikolojik, sosyolojik ve epistemolojik birçok nedeni vardır. Bu nedenlerin katmanlarını açmak, konuyu anlamaya ciddi bir katkı sağlayacaktır. Zira mesele yalnızca anlatı türleri arasındaki bir fark değil; hakikatle kurulan ilişkinin mahiyetiyle ilgilidir.

1- Menkıbe türü hikâyelerin doğası tarih değil, “hakikat” iddiasıdır.

Onun iddiası şudur: “Bu böyle oldu.” değil, “Bu böyle olmalıydı.”

Bu nedenle sunduğu şey olgusal bir hakikat değil; anlamsal, ahlaki ve metafiziksel bir hakikattir. Menkıbe, yaşanmış olanı değil, yaşanması arzulananı anlatır.

2- Psikolojik nedenler:

a– İnsan genelde bilgi değil, anlam ister. Bilginin dağınık, çelişkili, soğuk ve belirsiz yapısını; menkıbedeki netliğe, iyi-kötü gibi kesin ayrımlara tercih eder. Bu tercih, bireyin varoluşsal kaygısını da önemli ölçüde azaltır.

b– Özdeşleşme ve ideal figür ihtiyacı, gerçek ve çelişkili insanlardan çok, kusursuzlaştırılmış efsanevî şahsiyetlere yönelir.

c– Menkıbe, bilginin ve tarihsel gerçekliğin acı hakikati yerine umut ve teselli işlevi görür; özellikle kriz, çöküş ve adaletsizliğin hâkim olduğu dönemlerde.

Buna ek olarak menkıbeler, yalnızca anlam değil, güçlü bir duygulanım ekonomisi de üretir. Korku, umut, kutsallık, suçluluk ve aidiyet duyguları bu anlatılar üzerinden dolaşıma sokulur. Bu duygusal yatırım, menkıbeleri aklî eleştiriden daha dirençli hâle getirir.

3- Sosyolojik nedenler: Kolektif hafıza ve meşruiyet

a– Menkıbeler, toplumsal değerlerin aktarımı için ideal insan tiplerini ve ideal davranış biçimlerini kodlar.

b– Otorite ve meşruiyet üretir. Birçok menkıbe, dinî liderleri, tarikatları ve siyasî figürleri meşrulaştırır. Tarih sorgular; menkıbeler ise mucizevî bir geçmiş üzerinden bugünkü otoriteyi haklı kılar. Bu sebeple iktidarların en güçlü sembolik sermayelerinden biridir.

Üstelik bu anlatılar çoğu zaman kendiliğinden doğmaz; bilinçli biçimde seçilir, yeniden üretilir ve dolaşıma sokulur. Çünkü menkıbe, eleştirel aklın yerine sadakati ve itaati ikame etmenin en kestirme yoludur.

c– Sözlü kültüre son derece uygundur.

Menkıbe; kısa, çarpıcı, tekrarlanabilir ve hafızada kalıcıdır. Nedensellik değil, ibret esastır. Dolayısıyla operasyoneldir; yani her anlamda ve herkes tarafından kullanışlıdır. Tarih ise uzundur, bağlam ister, sabır gerektirir ve menkıbe kadar “kullanışlı” değildir.

4- Epistemolojik (bilgisel) sebepler:

a– Menkıbe kesinlik sunar; şüphe barındırmaz ve alternatif yorumlara kapalıdır. İnsan zihnindeki belirsizliğe yer bırakmaz.

b– Menkıbe eleştiri kabul etmez. Tarih ise okurdan eleştirel akıl, kaynak sorgulaması ve entelektüel emek ister. Menkıbe imanla kabul edilir; çaba gerektirmez, duygusal katılım yeterlidir.

5- Neden tarihî gerçeklerden daha fazla ilgi uyandırırlar?

İnsan çoğu zaman bilgiden çok anlamdan, gerçekten çok hakikat olandan ve kendisine hazır sunulan “olması gereken”den etkilenir.

Bu nedenle menkıbe türü galat-ı meşhur hikâyeler, şehir efsaneleri ve gerçeklikten yoksun dinî-mistik söylenceler, tarihsel gerçekliğin önüne geçer.

Bu durum, menkıbelerin mutlaka zararlı olduğu anlamına gelmez; ancak aralarındaki fark korunmalı ve asla gözden kaçırılmamalıdır. Özellikle akademik, eğitimli ve kamusal sorumluluk taşıyan siyasî aktörlerin, menkıbe türü anlatıları tarihsel bir gerçeklik gibi sunmaları ciddi bir sorun alanı oluşturur.

Üstelik menkıbe geleneği modern dünyada sona ermiş değildir; yalnızca biçim değiştirmiştir. Karizmatik lider anlatıları, siyasî mitler ve sosyal medya efsaneleri, bu kadim anlatı formunun güncel tezahürleridir.

Menkıbeler gerçeklikten uzak sembolik metinlerdir; tarih ise eleştirel bir bilgi alanıdır.

Sorun, menkıbelerin tarihin yerine geçtiği noktada başlar.

Bu sorun yalnızca anlatanlarda değil, sorgulamadan kabul eden zihinlerde de aranmalıdır.

Bizde ise bu mesele hiç bitmedi; başladığı yerde takılıp kalan bozuk bir plak gibi dönüp duruyor.

Neme lazım!

Hüseyin BAY